Giáo dục ý thức tiết kiệm và bảo vệ môi trường thông qua các bài học thực hành trong môn Công nghệ Tiểu học

I. Đặt vấn đề (Mở đầu)

1. Lý do chọn đề tài

Hiện nay, vấn đề biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên đang là thách thức lớn đối với toàn cầu. Việc giáo dục cho học sinh ý thức tiết kiệm và bảo vệ môi trường ngay từ lứa tuổi tiểu học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, giúp hình thành cho các em nhân cách, trách nhiệm xã hội và thói quen tích cực trong sinh hoạt hằng ngày.

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 định hướng phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực học sinh, trong đó môn Công nghệ ở tiểu học mang tính thực hành cao, gắn liền với đời sống thực tế. Trong các giờ học thực hành, học sinh được trực tiếp thao tác với nhiều loại vật liệu như giấy màu, bìa carton, keo dán, đất trồng, chậu cây... Đây chính là "điểm rơi" lý tưởng để tích hợp giáo dục ý thức tiết kiệm tài nguyên và bảo vệ môi trường một cách trực quan, sinh động nhất.

Là giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Công nghệ cho 11 lớp với gần 200 học sinh tại Trường Tiểu học Tân Thới, tôi nhận thấy các em rất hào hứng trong các tiết thực hành. Tuy nhiên, do tâm lý lứa tuổi, các em còn dễ phát sinh lãng phí vật liệu, chưa biết tận dụng đồ tái chế và chưa có thói quen dọn dẹp, phân loại rác sau giờ học. Xuất phát từ thực tế đó, tôi đã nghiên cứu và triển khai đề tài sáng kiến kinh nghiệm: "Giáo dục ý thức tiết kiệm và bảo vệ môi trường thông qua các bài học thực hành trong môn Công nghệ Tiểu học".

2. Tình trạng thực tế trước khi áp dụng giải pháp

Trước khi áp dụng sáng kiến, công tác giáo dục tiết kiệm và bảo vệ môi trường trong nhà trường đã được quan tâm nhưng còn tồn tại một số hạn chế:

• Nội dung giáo dục còn mang tính lý thuyết: Việc tuyên truyền thường lồng ghép ở các môn Đạo đức, Tự nhiên và Xã hội hoặc sinh hoạt dưới cờ. Học sinh "biết là đúng" nhưng khi vào tiết thực hành Công nghệ lại chưa chuyển thành hành vi cụ thể.
• Thiếu quy trình thống nhất trong giờ thực hành: Giáo viên thường tập trung vào mục tiêu hoàn thành sản phẩm cuối cùng; khâu hướng dẫn tiết kiệm vật liệu, tái sử dụng và thu dọn vệ sinh chưa có quy trình chuẩn.
• Ý thức tiết kiệm điện, nước chưa bền vững: Học sinh thường quên tắt quạt, đèn khi ra khỏi lớp hoặc xả nước kéo dài khi rửa tay sau giờ thực hành.
• Sự phối hợp với gia đình chưa đồng bộ: Việc huy động phụ huynh đồng hành chuẩn bị vật liệu tái chế sạch còn phụ thuộc vào từng gia đình.

II. Nội dung và các biện pháp thực hiện

1. Mục đích của giải pháp

• Rèn luyện cho học sinh thói quen tiết kiệm vật liệu học tập (giấy, bìa, keo dán) và tiết kiệm điện, nước tại trường cũng như ở nhà.
• Giúp học sinh biết phân loại rác đơn giản, giữ gìn vệ sinh lớp học và không gian sống.
• Nâng cao chất lượng dạy học môn Công nghệ: phát huy tính chủ động, sáng tạo và tinh thần hợp tác nhóm của học sinh.
• Hình thành phẩm chất trách nhiệm, yêu thiên nhiên và phát triển năng lực giải quyết vấn đề theo định hướng Chương trình GDPT 2018.

2. Các biện pháp thực hiện cụ thể

Biện pháp 1: Lồng ghép giáo dục tiết kiệm vào quy trình 4 bước của tiết thực hành

• Bước 1 - Lập kế hoạch sử dụng vật liệu: Học sinh tính toán kích thước, lượng vật liệu cần thiết trước khi làm, ưu tiên tận dụng vật liệu thừa từ tiết trước.
• Bước 2 - Đo và vẽ chính xác trước khi cắt: Hướng dẫn học sinh đo đạc, kẻ đường cắt chuẩn xác để tránh cắt hỏng, lãng phí.
• Bước 3 - Thu gom phần vật liệu còn lại: Phân loại mảnh thừa còn dùng được cho vào hộp "Giấy tái sử dụng" của lớp.
• Bước 4 - Phân loại rác và vệ sinh khu vực thực hành: Sản phẩm chỉ được đánh giá hoàn thành khi khu vực làm việc gọn gàng và rác được bỏ đúng nơi.

Ví dụ minh họa: Bài "Em làm thước kẻ bằng giấy" (Công nghệ 3) - Học sinh thảo luận chọn mảnh bìa dư từ tiết trước, đo chính xác 21cm x 3cm, kẻ nét chì rồi mới cắt giúp giảm tỷ lệ giấy hỏng; giấy vụn nhỏ cho vào thùng rác, bìa cứng thừa cất vào hộp tái chế.

Biện pháp 2: Tổ chức hoạt động trải nghiệm "Sản phẩm xanh" từ vật liệu tái chế

Mỗi học kỳ, học sinh làm các bài tập sáng tạo từ vật liệu đã qua sử dụng (vỏ hộp sữa, chai nhựa, bìa carton, lõi giấy...). Ví dụ chủ đề "Thiết kế nhà đồ chơi": các nhóm dùng hộp sữa làm thân nhà, bìa carton làm mái, lõi giấy làm ống khói, nắp chai làm cửa sổ. Đánh giá dựa trên 3 tiêu chí: độ bền đẹp/sáng tạo, tỷ lệ tận dụng đồ tái chế, ý thức dọn dẹp vệ sinh nhóm.

Biện pháp 3: Xây dựng và vận hành "Góc thực hành xanh" tại lớp học

Mô hình gồm: hộp lưu trữ vật liệu tái sử dụng; hệ thống 2 thùng rác phân loại (rác tái chế và rác hữu cơ/rác vụn không tái chế); bảng thi đua "Nhóm tiết kiệm nhất tuần". Ví dụ, ở bài "Trồng cây cảnh trong chậu" (Công nghệ 4), học sinh tận dụng chai nhựa cắt đôi hoặc vỏ hộp dừa làm chậu trồng, đất rơi vãi gom vào thùng rác hữu cơ, túi ni-lông cho vào thùng tái chế.

Biện pháp 4: Giáo dục thông qua tình huống thực tế và con số định lượng

Đầu giờ, giáo viên đưa các bài toán thực tế để học sinh tự tính toán hậu quả của sự lãng phí, ví dụ: nếu mỗi bạn lãng phí 1 tờ giấy/ngày thì cả khối sẽ lãng phí bao nhiêu tờ giấy trong 1 tháng, hay nếu quên tắt đèn và quạt thì nhà trường tốn thêm bao nhiêu tiền điện. Những con số cụ thể giúp học sinh tự điều chỉnh hành vi.

Biện pháp 5: Phối hợp chặt chẽ với phụ huynh học sinh

Thông qua nhóm Zalo lớp và các cuộc họp phụ huynh, giáo viên gửi thông điệp khuyến khích cha mẹ hướng dẫn con tiết kiệm điện, nước ở nhà, cùng con gom nhặt vật liệu tái chế sạch phục vụ bài học, giúp thói quen của học sinh được duy trì bền vững.

3. Tính mới và tính sáng tạo của sáng kiến

• Tính hệ thống: Đưa giáo dục môi trường vào đúng "điểm rơi" thực hành Công nghệ theo quy trình 4 bước chuẩn hóa, áp dụng đồng bộ cho toàn bộ 11 lớp phụ trách.
• Đổi mới tiêu chí đánh giá: Đánh giá tiết thực hành không chỉ ở sản phẩm cuối cùng mà bao gồm cả hành vi tiết kiệm, phân loại rác và giữ vệ sinh không gian học tập.
• Tính thực tiễn cao: Giải pháp không tốn chi phí phát sinh, dễ áp dụng, tận dụng tối đa nguồn lực có sẵn tại địa phương.

III. Hiệu quả đạt được

1. Lợi ích đối với học sinh và nhà trường

• Về nhận thức và hành vi: Học sinh chuyển biến rõ rệt từ "biết" sang "làm": tự giác tắt điện, quạt khi ra khỏi lớp, tiết kiệm giấy dán, biết thu gom và phân loại rác gọn gàng.
• Về chất lượng bộ môn: Nề nếp giờ thực hành ổn định, học sinh làm việc nhóm tích cực, tăng khả năng sáng tạo và hứng thú với môn Công nghệ.
• Về cảnh quan môi trường: Lớp học và phòng bộ môn luôn sạch đẹp, ngăn nắp, góp phần xây dựng trường học "Xanh - Sạch - Đẹp - An toàn".

2. Kết quả thực nghiệm đối chứng

So sánh kết quả học tập môn Công nghệ giữa Học kỳ I năm học 2024-2025 (chưa áp dụng) và Học kỳ I năm học 2025-2026 (đã áp dụng):

Tỷ lệ học sinh hoàn thành xuất sắc (Mức Tốt) tăng mạnh từ 77,9% lên 93,2% (tăng 15,3%), đồng thời tỷ lệ học sinh Chưa hoàn thành giảm sâu từ 6,7% xuống còn 1,2%, khẳng định hiệu quả vượt trội của sáng kiến.

IV. Khả năng nhân rộng và kết luận

1. Khả năng nhân rộng

Sáng kiến có tính khả thi cao, không đòi hỏi trang thiết bị đắt tiền, phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất của đa số trường tiểu học. Mô hình "Góc thực hành xanh" và quy trình thực hành 4 bước có thể áp dụng rộng rãi cho khối lớp 3, 4, 5 trong toàn huyện/tỉnh, đồng thời lan tỏa sang các môn học thực hành khác như Mĩ thuật, Hoạt động trải nghiệm.

2. Bài học kinh nghiệm

• Giáo viên phải luôn gương mẫu trong từng hành động tiết kiệm và giữ gìn vệ sinh.
• Tổ chức hoạt động phải phù hợp với tâm lý lứa tuổi, tránh gượng ép, gắn liền với thi đua khen thưởng kịp thời.
• Thường xuyên phối hợp chặt chẽ với giáo viên chủ nhiệm và phụ huynh để tạo môi trường rèn luyện nhất quán giữa nhà trường và gia đình.

3. Kết luận và đề xuất

Sáng kiến "Giáo dục ý thức tiết kiệm và bảo vệ môi trường thông qua các bài học thực hành trong môn Công nghệ Tiểu học" đã mang lại những giá trị thiết thực cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn. Việc rèn luyện thói quen tiết kiệm và bảo vệ môi trường không chỉ dừng lại ở môn Công nghệ mà chính là nền tảng hình thành nhân cách sống có trách nhiệm cho học sinh trong tương lai.

Đề xuất: Kính mong Ban giám hiệu nhà trường quan tâm, tạo điều kiện đầu tư thêm một số trang thiết bị hỗ trợ phân loại rác tại các hành lang; đồng thời tổ chức các chuyên đề chia sẻ kinh nghiệm để sáng kiến được nhân rộng đến nhiều đồng nghiệp hơn.